درس پژوهی
درس پژوهی چیست ؟
درسپژوهی معادل فارسی برای اصطلاح lesson study و درواقع فرایندی مستمر در جهت پرورش مهارتهای حرفهای معلمان است که توسط گروههای درسپژوهی به کار گرفته میشود و فرصتی ایجاد میکند تا معلمان بتوانند برای فعالیتهای آموزشی با کیفیتترین شیوهها را طراحی و ارائه کنند. درسپژوهی فعالیتی در جهت بهبود امر تدریس است که در آن معلمان دروس موردنظر خود را به طور مشترک و با همکاری یکدیگر طراحی، تدریس، مشاهده و تجزیه و تحلیل کرده و در آنها تجدیدنظر میکنند.
درسپژوهی الگویی برای تغییر و تحول در راهبردهای تدریس و تفکر و تأمل در فرایند یاددهی- یادگیری است که به بهبود یادگیری دانشآموزان میانجامد. همچنین باعث ارتقای فرهنگ آموزش و تولید دانش حرفهای در کلاس میشود. در این رویکرد معلمان به بازاندیشی تدریس میپردازند. میتوان گفت درسپژوهی به مثابه هستهی تغییر و تحول در نظام آموزشی است که پژوهش را از درون کلاس شروع میکند.
مطالعه ی درس که اولین بار در ایران با عنوان «پژوهش مشارکتی معلمان در کلاس درس» معرفی شد و از آن پس به عنوان درسپژوهی ترویج میشود، مدل ژاپنی بهسازی آموزش و یادگیری است.
درسپژوهی به مثابه روش نوین پژوهش در عمل و هستههای کوچک تحول در آموزش، به گسترش پژوهش و تولید دانش حرفهای در مدرسه کمک میکند.
مراحل درس پژوهی
اگر چه درس پژوهی دارای الگوها و شکلهای متفاوتی است ولی در این قسمت ده مرحلهای که نشان دهندهی شکل اصلی و کلی این روش هست توضیح داده می شود :
مرحله اول: تشکیل گروه
مرحله دوم: تبیین مسئله
مرحله سوم: مطالعه و بررسی موضوع
مرحله چهارم: برنامه ریزی درس
مرحله پنجم: آموزش درس و مشاهده آن
مرحله ششم: ارزیابی درس و انعکاس تأثیر آن
مرحله هفتم: تجدید نظر در درس
مرحله هشتم: آموزش و مشاهده درس تجدید نظر شده
مرحله نهم: ارزیابی و بازاندیشی مجدد
مرحله دهم: سهیم شدن در نتایج
مرحله اول: تشکیل گروه درس پژوهی
درس پژوهی در شکل اولیه خود بیشتر در نظامهای آموزشی متمرکز اجرا میشود و معلمانی میتوانند در آن شرکت کنند که در یک پایه تحصیلی (معلمان اول ابتدایی) و یا موضوع خاصی را تدریس میکنند (معلمان پایه هفتم درس علوم). در شکلهای پیشرفتهتر آن (در سطح مدرسه، در سطح ناحیه و در سطح جامعه) موضوع آموزش و پرورش برای معلمان پایههای مختلف در سطوح مذکور یکسان است و معلمان به گروههای کوچکتری تقسیم میشوند و پس از طی مراحل لازم، فرصت خوبی برای تبادل تجربیات فراهم میشود. به عنوان مثال یک مدرسه یا ناحیه آموزشی ممکن است تصمیم بگیرد اختلالات دیکته را در کلیه سطوح تحصیلی آسیب شناسی کرده و تقویت بخشد. طبیعی است که کلیه معلمان که دیکته را در پایههای مختلف تحصیلی آموزش میدهند میتوانند در چرخههای درس پژوهی فعالیتهای لازم را انجام دهند و نهایتاً روشهای خود را بهبود بخشند، تجربیات خود را در اختیار گروههای دیگر قرار دهند و از تجربیات آنها استفاده نمایند.
گروههای تشکیل یافته از معلمان پایهها و سطوح متفاوت، فرصت بسیارخوبی جهت فهم چگونگی آموزش و ارائه یک مفهوم در پایههای مختلف ایجاد میکنند. معلمان پایههای پایینتر به اهمیت موضوعاتی که آموزش میدهند و نقش آنها در پیشرفت دانش آموزان در پایههای بالاتر پی میبرند و معلمان پایههای بالاتر با فرایند آموزش و یادگیری مفاهیم در پایههای پایینتر آشنا میشوند و بهتر میتوانند آموزش مفاهیم جدید را به یادگیریهای پیشین دانش آموزان پیوند بزنند.
پیشنهاد شده است که در مدارس متوسطه روش اثربخشتر این است که معلمانی که در یک زمینه و موضوع درسی فعالیت میکنند یک گروه درس پژوهی تشکیل دهند تا دانش خود را درباره نظریهها و پژوهشهای علمی اخیر عمیقتر کرده و راهبردهای آموزشی خود را برای آموزش آن موضوع درسی گسترش دهند. با این حال درس پژوهی میان رشتهای که یک فعالیت اصلاحی جدید و کارآمد در ژاپن است نیز گاهی نتایج خوبی را به همراه دارد. این روش به این شکل است که تعداد زیادی از معلمان جوان دبیرستان از تمام رشتهها یک شبکه همکاری تشکیل می دهند و از طریق بازنگری و بازاندیشی در آموزش همه موضوعات درسی با تأکید بر پرسشگری، پژوهشگری و مشارکت دانش آموزان سعی دارند زمینه آموزش و یادگیری اثربخشتر از طرف معلمان و علاقه به تحصیل و ارتباط با مدرسه از طرف دانشآموزان را فراهم کنند.
تشکیل گروههای درس پژوهی کلاملاً در ارتباط با الگویی است که رايج شده و از طرف معلمان و شرایط اجتماعی و فرهنگی پذیرفته شده است.
نکات لازم در تشکیل گروههای درس پژوهی
1- درباره تعداد اعضای گروه درس پژوهی نظرات متفاوتی ارائه شده است یک گروه درس پژوهی میتواند بین 3 تا 6 نفر باشد و حتما از سه نفر کمتر نباشد زیرا گروه و تعاملات گروهی به معنای کامل آن شکل نمیگیرد و بيشتر از 6 نفر نیز نباشد زیرا کار سازمان دهی و هماهنگی جلسات بسیار دشوار میشود و میزان مشارکت و تعامل اعضاء کاهش مییابد؛ تعداد افراد گروه در بهترین حالت بهتر است بین 4 تا 6 نفر باشد ولی برای فعالیتهایی از قبیل انتخاب موضوع، مشاهده اجرای درسهای پژوهشی و بحثهای پس از اجرا بهتر است از افراد دیگر از جمله متخصصان موضوع درسی، مدیران، معلمان با تجربه و آشنا با درس پژوهی و حتی اعضای گروههای درس پژوهی دیگر دعوت به عمل آید. برای مثال در درس ریاضی میتوان از سرگروه آموزشی ریاضی یا یک معلم با تجربه دعوت کرد.
2- علاقهمندی و تمایل نسبتاً قابل توجه برای شرکت در فرایند درس پژوهی، شرط لازم برای مشارکت دادن معلمان هست. از آن جا که طبیعت درس پژوهی طولانی، مستمر و دیر بازده است و در طول اجرا با موانع متفاوت و دشواری روبرو میشود بهتر است ازمعلمانی برای مشارکت دعوت شود که علاقه و اصرار برای مشارکت در این روش دارند و توصیه میشود به عنوان یک طرح فراگیر در یک مدرسه یا ناحیه بدون توجه به نظرات و رضایت معلمان اجرا نگردد. اجرای این روش اگر با طراحی درست و همراه با علاقه، انگیزه و رضایت نباشد ممکن است به سرنوشت طرحهای متنوعی مبتلا شود که با بخشنامه در نظام آموزشی اجرا می شوند و پس از مدتی اثری از آنها نیست.
معلمانی که به طور دستوری و بدون فرصتی برای فهم این الگو و اختیار برای شرکت در گروه درس پژوهی وارد چرخه درس پژوهی میشوند، از این روش کمتر بهرهمند میشوند و با نگرش منفی خود مانع از پیشرفت اهداف گروه شده و از مشارکت افراد دیگر در درس پژوهی ممانعت به عمل میآورند.
3- از ابتدای تشکیل گروه و در طول فرایند نباید احساس شود که درس پژوهی یک فعالیت اضافه است بلکه باید این فکر حاکم شود که درس پژوهی روش و ابزاری است که معلم را برای کار اثربخشتر در یک محیط همکاری آماده میکند و جزئی از وظایف حرفهای اوست.
4- اغلب معلمان تمایلی به انجام تدریس در مقابل همکاران ندارند. بهتر است به این معلمان اجازه دهیم در فرایند برنامه ریزی و مشاهده درس بدون نیاز به تدریس آنها، شرکت کنند. به تدریج این افراد با مشاهده رشد و پیشرفت خود و دیگران و احساس مشارکت و همکاری با دیگران حاضر به تدریس نیز میشوند و در راه گسترش درس پژوهی تلاش می کنند.
مرحله دوم: تبیین مسأله
تبیین مساله از اهمیت زیادی برخوردار است که باعث ایجاد انگیزه و فعالیت گروه درس پژوهی خواهد شد. در این مرحله گروه به دنبال پیدا کردن یک وضعیت نامطلوب یا مشکل آموزشی است.
به احتمال زیاد معلمان که محتوای مشابهای را به دانش آموزان آموزش می دهند سؤالات و ابهامات مشابهی خواهند داشت. وقت که معلمان با عقاید، افکار، منابع و منافع مشترک دور هم جمع میشوند یک جامعه یادگیری شکل میگیرد و به تدریج حس تعلق و حرفهای بودن در آن توسعه و گسترش مییابد و تعهد معلمان به حرفهی خود بیشتر میشود و انگیزهی آنها برای بهبود مستمر و پایدار امر آموزش تقویت می گردد.
گروه درس پژوهی معمولاً مسألهای را انتخاب میکنند که جزئی از اهداف آموزشی است و در فاصله بین وضعیت موجود یادگیری دانش آموزان و وضعیت مطلوب و مورد انتظار معلمان، قرار میگیرد و هدف گروه بحث درباره چگونگی پوشش دادن و پرکردن مطلوب این فاصله و شکاف است. این فاصله یا ناشی از وجود مشکل در آموزش یک محتوای خاص از طرف معلمان است و یا دانش آموزان در یادگیری آن موضوع خاص با مشکلاتی مواجه هستند. البته گاهی اوقات گروه درس پژوهی روی موضوعات جدید در برنامه درسی تمرکز میکند.
مسأله میتواند یک سؤال کلی مثل علاقمند کردن دانش آموزان به یک درس خاص مثل زبان انگلیسی، درس ریاضی و یا یک سؤال جزئیتر مثل بهبود فهم دانش آموزان از چگونگی جمع تقریب اعشاری باشد. پس از توافق گروه درس پژوهی بر موضوع و مسأله پژوهشی، به مسأله شکل میدهد، بر آن تمرکز و انتظارات خود را از دانش آموزان پس از مشخص کردن اهداف بلندمدت و کوتاه مدت را بیان کنند.
حداکثر جلسات این مرحله، چهار جلسه طول بکشد. اطلاعات به دست آمده از طریق رفتار ورودی دانش آموزان تجزیه و تحلیل و موضوع و دلیل انتخاب درس پژوهی مشخص شود.
در پایان این مرحله باید به سؤالات زیر پاسخ داده شود:
- چه موضوعاتی در این درس مورد نظر شماست؟
- چرا این موضوع درسی را مشخص کرده اید؟
- چه اهداف خاص و کوتاه مدتی برای این درس مشخص کرده اید؟
- چه اهدف بلند مدتی ( ارزش ها، دیدگاهها و حساسیت ها) را انتظارات دارید؟
مرحله سوم: مطالعه و بررسی موضوع
بیشتر گروههای تازه کار درس پژوهی بلافاصله پس از انتخاب موضوع و مسأله به طراحی درس میپردازند؛ اما در درس پژوهی ایده آل و مطلوب پیش از طراحی درس، موضوع از طریق مطالعه کتابها، مقالات و پژوهشهای انجام شده مورد بررسی دقیق قرار میگیرد. این بررسی یک دانش پایه قوی درباره موضوع درس، شیوه آموزش آن و نحوه تفکر و یادگیری دانش آموزان در اختیار اعضای گروه قرار میدهد و در نتیجه آنها را کمک میکند که درسهای با کیفیت بالاتری را طراحی کنند درباره نقش و اهمیت مطالعه موضوع، یک معلم ژاپنی بیان میکند كه برای تدریس یک موضوع شما باید ده موضوع را یاد گرفته باشید اما به خاطر داشته باشید که شما قصد دارید یک موضوع را آموزش دهید و نُه موضوع دیگر را باید کنار بگذارید. بدین معنا که مطالعه و بررسی موضوع موجب گسترش یافتن و عمیق شدن یادگیری و دانش معلمان میشود که نتیجه آن اثر بخشی آموزش در زمینههای تخصصی است.
راهبرهای متنوعی برای اجرایی کردن این مرحله پیشنهاد شده است که برخی از آنها عبارتاند از : استفاده از یک گروه تخصصی در شروع کار، مباحثه و همکاری با اعضای گروه در فهم عمیق و همه جانبه مطالب، جستجوی منابع و مواد آموزشی تکمیلی و سطح بالاتر و کمک گرفتن از متخصصان بیرون از گروه.
مرحله چهارم: برنامه ریزی درس
درس پژوهی معمولاً روی چهار سطح از اهداف آموزشی تمرکز می کند:
- سطح اول: اهداف ویژه یک درس خاص(کشف این که محیط یک دایره همیشه در حدود سه برابر قطرش است)
- سطح دوم: اهداف ویژه یک واحد درسی (فهم چگونگی ارتباط بین محیط دایره و محیط مربع)
- سطح سوم: اهداف گسترده یک موضع درسی (کاربرد دانش قبلی ریاضیات در حل مسائل تازه)
- سطح چهارم: اهداف بلند مدت پیشرفت دانش آموزان (درونی کردن و احساس نیاز درونی برای یادگیری)
از آن جا که هر درس قسمت کوچکی از یک حیطه یادگیری بزرگتر است باید مشخص شود که یک درس پژوهشی خاص در کجای توالی آن حیطه بزرگتر قرار میگیرد و این موجب میشود معلمان طراح درس، هم به دانش قبلی دانش آموزان و هم به یادگیریهای آینده آنها آگاه شوند. بدین منظور لازم است علاوه بر اهداف ویژه درس پژوهشی مورد نظر، اهداف آموزشی در سه سطح دیگر نیز تهیه شود و ارتباط بین اهداف در تمام سطوح تبیین و به اهمیت هر یک از آنها در توالی پیشرفت دانش آموزان اشاره شود.
پس از مشخص شدن اهداف یادگیری، ارتباط بین آنها و جایگاه آنها در برنامه درسی، اعضا با بحث درباره چگونگی تدریس آن درس در گذشته و چگونگی تدریس مطلوب آن، مرحله اصلی طراحی را آغاز میکنند. آنها دربارهی مزایای فعالیتهای مختلف کلاسی، تمرینها و توضیحات ارائه شده گفتگو میکنند و تمرکز بحثهای گروه بر این است که با کاربرد این فنون و روشها در گذشته چرا و چگونه دانش آموزان این درس را یاد گرفتهاند یا در یادگیری آن دچار شکست شدهاند. در ادامه بر اساس مطالعات مرحلهی قبلی و تجربیات تعاملی این مرحله، فنون و تکنیکهای آموزشی برای آموزش محتوای مربوط به درس پژوهشی را انتخاب کرده و دلایل این انتخابها را نیز توضیح میدهند و انتظارات خود را نیز از این انتخابها بیان میکنند. هدف این است که مشخص شود چگونه یادگیری دانش آموزان با اجرای این فنون آموزشی و انجام تمرینها و فعالیتهای خاص متأثر میشود.
گروه درس پژوهی در این مرحله علاوه بر برنامه ریزی محتوا، به موارد دیگری از جمله سازمان دهی درس اختصاص زمان به قسمتهای مختلف آن، پیشبینی پاسخهای دانشآموزان در طول درس میپردازند. در توضیح باید اشاره کرد که یک قسمت ضروری طراحی درس، مشارکت دادن پاسخهای دانش آموزان در جریان تدریس و آماده کردن پاسخهای مناسب توسط معلم هست. در قبال هر عمل و سوال دانش آموز، معلم باید جواب و عکس العمل را انجام دهد.
طی جلسات تشکیل شده اعضاء گروه طرح درس را تهیه می کنند. تعداد جلسات جهت جمع آوری شواهد یادگیری بستگی به کسب تجربه گروه میباشد. تدوین طرح درس مهمترین جز درس پژوهی است، که فرصتی را برای رشد حرفهای معلمان ایجاد میکند. به سبب ارجاع معلمان به منابع علمی جهت تدوین طرح درس، باعث افزایش دانش محتوایی آنها می شود.
درس پژوهشی طراحی شده باید یادگیری را تسهیل و فهم و انتقال مطالب را به دانش آموزان را افزایش دهد.
گروه درس پژوهی در مرحله طراحی باید به سوالات زیر پاسخ دهد:
1) دانش آموزان در حال حاضر درباره موضوع درس چه می دانند؟
2) انتظار شما این است که دانش آموزان در پایان درس چه چیزهایی را بدانند؟
3) چه توالی تمرین ها و تجربیاتی نیاز است تا دانش آموزان از مرحله 1 به مرحله 2 برسند؟
4) انتظار دارید چه سوالات، افکار و کج فهمیهایی در طول درس از طرف دانش آموزان بروز کند؟ چگونه میتوانید از این رویدادها به نفع یادگیری دانش آموزان استفاده کنید؟
5) چه عواملی این درس را برای دانش آموزان تحریک کننده و معنادار می سازد؟
6) معلم چه سوالات کلیدی باید از دانش آموزان بپرسند؟
7) چه پاسخ هایی از طرف دانش آموزان انتظار دارید؟
8) چه شواهدی میتواند در تصمیم گیری درباره میزان موفقیت یا شکست دانش آموزان در کسب اهداف شما را یاری رساند؟
9) این شواهد چگونه جمع آوری شده و به دست میآیند و چه کسانی در مقابل آنها باید پاسخگو باشند؟
10) چگونه این درس به پایان میبرید؟
در این مرحله اعضای گروه درباره موضوعات زیر بحث می کنند و به توافق میرسند:
1) مسألهای که درس با آن آغاز میشود شامل جزئیاتی مانند اين که دقیقاً از چه کلمات و عددهایی باید استفاده شود.
2) مواد درسی که باید در اختیار دانش آموزان قرار گیرد تا برای حل مسأله از آن استفاده کنند.
3) مسائل پیش بینی شده، تفکرات و جوابهایی که دانش آموزان احتمالاً در جریان تلاش برای حل مسأله، آنها را ارائه میدهند.
4) انواع سوالاتی که برای پرورش تفکر دانش آموزان در طی درس باید از آنها پرسید و انواع راهنماییهایی که باید به آن دسته از دانش آموزانی که در فرایند تفکر خود دچار بدفهمی شدهاند، ارائه کرد.
5) چگونگی استفاده بهینه از فضای تخته سیاه یا تخته سفید (معلمان ژاپنی معتقدند که سازمان دهی و نحوه استفاده از تخته سیاه یا سفید عاملی کلیدی در سازمان دهی تفکر و فهم دانش آموزان است).
6) وسایل کمک آموزشی مورد نیاز و نحوه و زمان استفاده از آنها.
7) تکالیف خواسته شده از دانش آموزان .
8) چگونگی تخصیص زمان کلاس به بخشهای مختلف درس.
9) چگونگی مواجه شدن با تفاوتهای فردی دانش آموزان.
10) شیوه ارزیابی آموختههای دانش آموزان.
11) شیوه ارزیابی آموختههای دانش آموزان.
12) چگونگی پایان دادن به درس.
مرحله پنجم : آموزش درس و مشاهده آن
بعد از تدوین طرح درس، نوبت به مرحلهی اجرای آن میرسد. تاریخ اجرای تدریس توسط اعضاء مشخص میشود. یکی از اعضاء گروه (داوطلبانه یا انتخابی)، طرح درس را در کلاس خود یا کلاس دیگر اعضاء اجرا می کند. و سایر اعضاء گروه پس از معرفی آنها به کلاس در انتهای کلاس قرار میگیرند و تمام حوادث، فرایند تدریس و چگونگی اجرای طرح درس توسط مجری را، ثبت و ضبط (تهیهی فرم جهت یادداشت برداری)، (گاهی به منظور تجزیه و تحلیل درس و بحث دربارهی آن در زمان دیگر و یا استفاده سایر معلمان از روش تدریس، از کلاس فیلم برداری میشود) می نمایند. مجری باید کلیه فعالیتهای مندرج در طرح درس را همچون بازیگرِ نمایش، اجرا کند. قابل ذکر است که مشاهدات اعضاء از درس و یادگیری ایجاد شده مورد ارزیابی قرار می گیرد نه خود معلم.
لازم است از ابتدا بین مشاهده کنندگان و مشاهده شونده فضای تفاهم ایجاد شود و هر دو با ارزش و اهمیت مشاهده کلاس درس آشنا شوند. آنها باید درباره محتوای درس گفتگو کنند، قاعده و مقررات کار را مشخص کنند، زمان و مکان مشاهده، جای نشستن، مدت زمانی که در کلاس میمانند و امثال آن را به طور مشارکتی تعیین کنند. هر چه موضوع مشاهده مشخصتر و توافق بیشتر باشد (مشاهده کلی: در آن همه چیز مورد توجه قرار میگیرد، مشاهده اختصاصی: محدود به موارد خاص میباشد، فعالیتهای کلاس یا تدریس معلم) احتمال دارد دادههای جمع آوری شده برای مقاصد توسعه حرفهای معلمان مفیدتر باشد. معیارهای مشاهده باید تعیین شوند تا سهم مشاهده در توسعه حرفهای افزایش یابد.
در مشاهده از سه مهارت اصلی باید استفاده شود:
- § اولین مهارت ایستادگی در مقابل قضاوت زودهنگام است که اگر موضوع مشاهده و معیارها به طور واضح مشخص شده باشند دور از دسترس نیست.
- § دومین مهارت ایجاد حس اعتماد و پشتیبانی در فرد مورد مشاهده است و این که هدف، نفوذ به حریم کاری او نیست.
- § مهارت سوم این است که از مشاهدات چگونه یادداشت برداری شود تا در جلسه بعد از مشاهده و تدریس، بتوان با ارائه شواهد و مدارک ، درباره ی فرایند آموزش و یادگیری در کلاس درس، بحث کرد.
سودمندی نتایج مشاهده کلاس درس تنها وقتی محقق می شود که بازخورد مناسبی داشته باشد.
اصول زیر برای مشاهده کلاس درس مشخص شده است:
1) فضای تعامل بین معلم و مشاهدگران باید یاری دهنده، اعتماد برانگیز و به دور از ترس و تهدید باشد.
2) کانون مشاهده باید بر بهسازی نحوه ی کار در کلاس و تقویت راهبردهای موفق متمرکز باشد، نه آن که متوجه انتقاد از نمونه های ناموفق رفتار و یا تغییر شخصیت معلم.
3) فرایند مشاهده بر جمع آوری و کاربرد اطلاعات عینی تأکید دارد نه داوریهای ارزشی ناپایدار.
4) معلمان باید ترغیب شوند از اطلاعات به دست آمده درباره تدریس خود استنتاج کنند و از آن ها فرضیه هایی جهت آزمون در کلاس خود تهیه کنند.
5) مشاهدات بعد مبتنی بر مشاهدات پیشین است و همه آنها یک فرایند مستمر پیش رونده هستند.
6) مشاهده گران و مشاهده شونده هر دو در گیر یک فرایند پرورش حرفهای هستند که نتیجه آن بهبود فرایند آموزش و یادگیری است.
روش مشاهده بهتر است از روش مشاهده ترکیبی استفاده شود. در مشاهده ساختارمند تمرکز روی شکل معینی از رفتار است. مشاهده گران بر اساس سوالات مشخص، عنوانها یا جدولهای خاصی به مشاهده و ثبت رفتارها و میزان تکرار آنها میپردازند. در مشاهده غیر ساختارمند مشاهده گران آن چه را که میبینند بدون هیچ چارچوب مشخصی ثبت کرده و گزارش میکنند. در روش ترکیبی که بیشتر توصیه شده است از ترکیب هر دو روش استفاده می شود تا هم چارچوب اصلی آموزش و تدریس در مشاهدات مد نظر باشد و هم رخدادهای جالب و غیر منتظره از دست نرود.
ضبط تصاویر ویدیوئی از کلاس درس، نباید جایگزین مشاهده گران گردد و معلمان احساس کنند کاری برای انجام دادن ندارند. استفاده از دوربین نباید باعث افت مشاهده معلمان در کلاس درس شود و سبب پایین آمدن کیفیت بحث و نقد مشاهدات حرفه ای معلمان شود.
با توجه به مهم بودن مهارت مشاهده در درس پژوهی، اعضاء نیازمند آشنایی با اصول و فنون مشاهده هستند.
الف) قبل از مشاهده:
اعضاء گروه باید فضای کلاس، مجوزها و وسایل مورد نیاز را آماده کنند، بدانند که در جریان تدریس، چه کسی و چه چیزی را مشاهده کنند. تاریخ زمان تدریس تعیین شود.
- · آماده کردن فضای کلاس، مجوزهای و وسایل مورد نیاز : الف) محل قرار گرفتن مشاهده گران در کلاس درس، زمانی که معلم در حال تدریس است مشخص شده باشد. ب) مجوزهای لازم برای تصویر برداری اخذ شده و محل قرار گرفتن دوربینهای فیلم برداری به منظور تصویربرداری از معلم و دانشآموزان مشخص شده باشد. ج) کلاس به گونهای مرتب شده باشد که مشاهده گران به راحتی و بدون مزاحمت می توانند در کلاس بچرخند و به هر نقطه از کلاس بروند.
- · چه کسی را مشاهده کند؟ (مجری طرح، کل دانش آموزان، گروه خاصی از دانش آموزان) نقش هر یک از معلمان گروه جهت ثبت مشاهدات و فعالیت های خود مشخص شود.
- · چه چیزی را مشاهده کند؟ ( چگونگی اجرای طرح درس، فعالیت های دانش آموزان، تعامل معلم و دانش آموز، سوالات و پاسخهای دانش آموزان، تکالیف دانش آموزان، عوامل مخل تدریس و...) اشاره می کند که راهنما یا قرارداد مشاهده باید شامل دو جزء باشد: الف) خلاصهای از درس پژوهشی به طوری که مشاهدهگران بدانند که در طول تدریس چه انتظاراتی باید داشته باشند. ب) راهنماییهایی برای مشاهده در طول تدریس که معمولاً به شکل سؤالاتی در اختیار مشاهدهگران قرار میگیرد. این سؤالات آنها را راهنمایی میکنند تا بدانند چه چیزهایی را باید جستجو کنند، چه کارهایی به خوبی انجام میشود، چه فعالیتهایی در اجرا دارای اشکالاتی است و تعاملات بین دانش آموزان چگونه است.
الف) طرح درس تهیه شده توسط گروه در اختیار همه قرار گیرد و به گونهای باشد که امکان یادداشت کردن درون آن وجود داشته باشد. ب) نقشه نشستن دانش آموزان (نام و جایی که نشستهاند) در اختیار اعضای گروه قرار گرفته و به گونهای باشد که در مقابل نام و تصویر هر یک از دانشآموزان فضای مناسب و کافی برای یادداشت برداری وجود داشته باشد.
- · برای تدریس باید تاریخ آموزش درس از قبل تعیین شود، تا اعضاء گروه برای آن روز آمادگی را لازم را داشته باشند تا با سایر فعالیتهای خود تداخل نکند. چون در روز ارائه درس، اعضاء گروه کلاسهای خود را برای مشاهد درس، ترک می کنند.
ب) حین مشاهده:
مشاهده گران حین مشاهدات خود باید چه چیزی را ثبت و ضبط کنند؟
مشاهده گران در طول مشاهده باید به فکر پاسخگویی به سؤالات زیر باشند:
1) آیا هدفها روشن است و فعالیتهای انجام گرفته برای نیل به آنها اثربخش می باشد؟
2) آیا جریان درس هموار و هماهنگ است و از یادگیری دانش آموزان حمایت می کند؟
3) آیا مواد درسی و سایل کمک آموزشی برای کسب اهداف مفید هستند؟
4) آیا بحثهای کلاسی اثری روی تسهیل یادگیری و درک و فهم دانش آموزان دارند؟
5) آیا محتوای درس با سطح درک و فهم دانش آموزان هماهنگ است؟
6) آیا دانش قبلی دانش آموزان به یادگیری درس جدید کمک می کند؟
7) آیا سؤال های معلم تفکر دانش آموزان را تحریک و تسهیل می کند؟
8) آیا دانش آموزان به درس علاقه نشان می دهند؟
9) نتیجه درس تا چه اندازه هدف ها را پوشش می دهد؟
10) معلم چگونه می تواند یادگیری دانش آموزان را در طول این درس تقویت کند؟
بهتر است هر یک از مشاهده گران روی یکی از جنبه های اصلی فرایند آموزش و یادگیری در کلاس درس تمرکز کنند، ضمن این که به جوانب دیگر نیز توجه دارند و مشاهدات خود را در همان طرح درس ثبت کنند. این امر علاوه بر این که آنها را بر اهداف و فعالیتهای درس متمرکز میکند در سازماندهی یادداشتها و بازخوردها برای جلسه نقد نیز یاری میرساند.
در جمع آوری شواهد کلاس درس باید به این نکته که کدام دانش آموزان چرا و چگونه به اهداف یادگیری دست یافتهاند و کدام دانش آموزان چرا و چگونه در کسب اهداف یادگیری دچار شکست شدهاند، توجه کرد.
مشاهده گران باید فعالیتهای زیر را در هنگام مشاهده انجام دهند:
- یادداشت برداری از جملات و گفتگوهای فردی دانش آموزان همراه با مشخصات آنها.
- ثبت موقعیتهایی که دانش آموزان به خوبی مشارکت می کنند یا تمایلی به مشارکت ندارند.
- ثبت نمونههایی از این که چگونه دانش آموزان از طریق گفتگو یا فعالیتها و روشهای خاص، یادگیری و دانش خود را سازمان دهی میکنند.
- جمع آوری روشهایی که دانش آموزان به طور فردی ابداع کرده یا به کار میگیرند.
- ثبت و ضبط اشتباهات، خطاها و بدفهمیهای دانش آموزان
تفکر و یادگیری دانش آموزان زمانی قابل مشاهده است که به سوالات پاسخ میدهند، در بحث شرکت میکنند، با دوستان خود مباحثه میکنند، روی حل مسئلهها کار میکنند، پاسخها را مینویسند و یا عملکرد ماهرانهای را انجام میدهند. وقتی که معلمان با تجربه دور هم جمع میشوند و این رفتارها را در موقعیت کلاس واقعی مشاهده میکنند دانش و اطلاعاتی را با خود به جلسه نقد و بررسی میبرند که منحصر به فرد است و اثربخشی درس طراحی شده و تدریس انجام شده را مشخص میکند. علاوه بر آن کارگاهی برای یادگیری تمام معلمان در ضمن این کار برگزار میشود که وجود یک متخصص در زمینه موضوع درس بر غنای این کارگاه می افزاید.
مرحله ششم: ارزیابی درس و انعکاس تأثیر آن
به گفتهی محققان این مرحله مغز درس پژوهی است، بعد از پایان درس آموزش داده شده، گروه برای ارزیابی فعالیتهای اتفاق افتاده، تجزیه و تحلیل مشاهدات و بازخورد، جلسهای تعیین میکنند. این جلسه می تواند بلافاصله بعد از اتمام درس یا حداکثر تا 24 ساعت باشد.
در نشست ارزیابی- که پس از جلسهی تدریس برگزار میشود- گروه به بازاندیشی و تفکر عمیق دربارهی آنچه رخ داده است میپردازد و فعالیتهای آموزشی انجام شده در ارتباط با موضوع مورد نظر را ارزیابی کرده، در صورت نیاز و با انجام اصلاحات لازم تدریس را برای بار دوم و با اصلاحات جدید تکرار میکند و در غیر این صورت، با توافق اعضای گروه بر تحقق اهداف در تدریس اول، تیم درسپژوهی آنچه را آموخته است گزارش میدهد و یافتههای خود را در سایر دروس به کار میگیرد.
ابتدا مجری (معلمی که درس را آموزش داده است) نظر خود را دربارهی چگونگی تدریس خود، یادگیری دانش آموزان، مشکلات پدید آمده، مواردی که مجبور بوده برخلاف طرح درس تصمیم بگیرد و اجرا کند و مسائل عمده دیگر کلاس صحبت می کند که هر کدام از این موضوعات در گروه مورد بحث و گفتگو قرار میگیرد. سپس معلمان ديگر گروه، معمولاً بادیدی نقادانه در بارهی قسمتهایی از درس که به نظر آنها مشکل داشته است، اظهارنظر می کنند. تمرکز بر درس است نه معلمی که آن را آموزش داده است؛ هرچه باشد، درس محصولی گروهی است و همه اعضای گروه در مورد نتیجه برنامه خود احساس مسئولیت میکنند. در واقع آنها از خود انتقاد می کنند. چنین کاری نه یک ارزیابی شخصی بلکه فعالیتی است که به بهبود فردی منجر میشود و از همین رو حائز اهمیت است. معمولاً پنج تا ده دقیقه آخر جلسه متخصص موضوع درسی بحثها را به هم گره زده و راهنماییهای مفیدی را از آنها استخراج می کند و در اختیار اعضای گروه قرار می دهد.
همهی اعضاء گروه (مجری و مشاهده کنندگان) از نتیجه شواهد عینی ارائه شده در جلسه، درباره مطلوبیت موضوع تدریس، مواد آموزشی به کار رفته، روشهای آموزشی، مسائل مرتبط با عملکرد معلم و عکس العملهای فرد فرد دانش آموزان بازخورد دریافت میکنند. به طور کلی در این مرحله بحثها روی این هدف تمرکز دارند که چه چیزی را، چگونه و چرا دانش آموزان یاد گرفتند یا یاد نگرفتند.
چند نکته ضروری در این مرحله :
- یکی از اهداف این مرحله افزایش یادگیری و مهارت اعضای گروه است، از این رو متخصصان پیشنهاد کرده اند که هریک از اعضای گروه به طور واضح بیان کنند که از فرایند درس پژوهی و کار مشارکتی انجام شده چه چیزی یادگرفتندو چگونه دیدگاه و نظرات آنها درباره مسایل آموزشی کلاس درس تغییر یافته است و بیشترین تغییرات در چه زمینههایی (روش تدریس، مدیریت کلاس، هدف نویسی، پاسخدهی به سوالات دانش آموزان، شیوههای ایجاد انگیزه و...) رخ داده است . طی پژوهشی در چین 7/74 درصد معلمان شرکت کنند در چرخه های درس پژوهی راهنماییهای ارائه شده از طرف همکاران و متخصصان در جلسات بحث و گفتگوی پس از تدریس را بسیار موثر ارزیابی کردهاند و اظهار داشتهاند که شرکت در جلسات بحث و گفتگوی پس از تدریس آنها را تحریک میکند که در طول تدریس نکات قابل توجه را یادداشت کنند و از دادههای جنبی نیز چشم پوشی نکنند .
- هدف از این مرحله تحلیل و ارزیابی درس پژوهی بر اساس یادگیری، تفکر و میزان مشارکت دانش آموزان است، زمانی این نقد و بررسی و تحلیل مفید و اثر بخش است که بیشتر حمایت کننده باشد نه ارزیابی کننده.
- بیشتر متخصصان معتقدند جلسه نقد را بلافاصله بعد از پایان تدریس برقرار کنید ولی بعضی از پژوهشگران پیشنهاد میدهند که این جلسه بلافاصله پس از پایان تدریس برقرار نشود تا اعضای گروه درس پژوهی فرصت داشته باشند تا افکار و مشاهدات خود را سازمان دهی کنند.
- از متخصص موضوع درسی انتظار میرود که ویژگیهای اصلی مشاهدات انجام شده را برجسته نموده و ارتباط بین مشاهدات و نظریههای آموزشی و یادگیری را توضیح دهد. بعید نیست این فرد تمرکز کند روی این که معلم باید چه کارهایی انجام میداد یا انجام نمیداد تا تدریس بهتر می شد، در حالی که او باید افکار و دادههای متفاوت را هماهنگ کرده و یک تصویر منسجم از یادگیری یا عدم یادگیری دانشآموزان ارائه دهد. او علاوه بر این که متخصص در آن موضوع درسی است باید معلمی را تجربه کرده باشد و به فنون برقراری ارتباط بین اعضای گروه با یکدیگر و با خودش مسلط باشد.
مرحله هفتم: تجدید نظر در درس
معلمان گروه پژوهش در کلاس درس با توجه به مشاهدات و بازخوردها در درس تجدید نظر میکنند. آنها ممکن است مواد آموزشی، فعالیتها، سؤالها و مسائل مطرح شده یا همه این موارد را تغییر دهند. تأکید آنها اغلب بر تغییر مواردی است که در جریان کلاس درس شواهد دقیقی مبنی بر ضرورت تغییر آنها یافتهاند.
سؤالات اساسي در تجديدنظر درس پژوهشي:
- § تحليل دادههاي جمع آوري شده درباره تأثير فعاليتهاي آموزشي، طراحي و اجرا شده بيانگر چيست؟
- § آيا نيازهاي يادگيري دانش آموزان براساس شواهد جمع آوري شده است؟
- § چگونه ميتوانيم با تغييرات درس پژوهشي به كسب اهداف از طرف دانش آموزان كمك كنيم؟
- § كدام رفتارهاي دانش آموزان بيانگر ميزان درك و فهم و نحوه تفكر آنهاست؟
مرحله هشتم: آموزش و مشاهده درس تجدید نظر شده
زمانی که طرح درس تجدید شده آماده شد، درس در کلاس متفاوتی تدریس می شود. گاهی معلم درس، همان معلم قبلی است ولی در بیشتر موارد معلم دیگری از گروه پژوهشی، تدریس را بر عهده میگیرد .چون قرار است که این طرح درس ارائه شده در اختیار سایر مدارس قرار بگیرد، بهتر آن که تدریس مجدد در مدرسهی دیگری (در منطقه و یا ناحیهی دیگر) اجرا شود. تا اثربخشی طرح درس شناخته شود.
مرحلهی نهم: ارزیابی و بازاندیشی مجدد
در واقع به نوعی تکرار مرحله ششم می باشد.
در این مرحله معمولاً همه اعضای گروه در یک جلسه طولانی شرکت میکنند. گاهی یک فرد متخصص ( که بر ارزشمندی فعالیتهای معلمان میافزاید) از خارج از مدرسه برای شرکت در این جلسه دعوت میشود (این مشاوران در مدارس ژاپن اغلب از اساتید دانشگاه، مدیران مدارس، متخصصان موضوع درسی، معلمان با تجربه مدارس دیگر یا اعضای چرخههای درس پژوهی دیگر میباشند. ورود ناظران بیرون نباید این احساس را در معلمان ایجاد کند که در حال ارزشیابی شدن هستند و او باید اطلاعات کافی دربارهی فرایند درس پژوهی داشته باشد.) هم چون مرحله پیش، معلمی که درس را آموزش داده است، اجازه دارد ابتدا درباره آن چه گروه سعی در دستیابی به آن دارد، سخن بگوید و ارزیابی خود را از میزان موفقیت درس و بخشهایی از آن که هنوز به تجدیدنظر نیاز دارد، بیان کند. سپس ناظران درس را نقد و تغییراتی را پیشنهاد میکنند. هنگام بحث کردن درباره درس، نه تنها یادگیری و فهم دانش آموزان، بلکه آن دسته از مسایل عمومی که به وسیله فرضیههای اصلی پژوهش در کلاس درس بیان شدهاند، مورد توجه قرار می گیرد و بالأخره درباره این که چه چیزی از درس و اجرای آن آموخته شده است، صحبت به میان میآید .
مرحلهی دهم : سهیم شدن در نتایج
در این بخش معلمان میتوانند درباره نوآوریهایی که در مدارس دیگر انجام شده است، مطالبی بیاموزند. بیشتر گروههای درس پژوهی برای بازگو کردن جریان فعالیت گروه خود گزارشی تهیه می کنند. این مستندسازی و تهیه گزارش موجب صرفه جویی در وقت شده و از ناامیدی گروه جلوگیری می کند.
به طور کلی به منظور گسترش آثار و نتایج مطالعات انجام شده و کمک به توسعه حرفهای معلمان و بهبود و پیشرفت نظام آموزشی بهتر است طرح درسهای تهیه شده، شواهد و یادداشتهای اعضای گروه، نمونهای از فعالیتها و تکالیف دانش آموزان، جریان مباحث گروه در جلسات برگزار شده و فیلمهای تهیه شده به عنوان یک گزارش نهایی تهیه و در اختیار معلمان، مدارس و چرخههای درس پژوهی دیگر قرار گیرد.
سمینارهای منطقهای، استانی و کشوری، بازدید از مدارس و ایجاد ارتباط با گروههای دیگر درسپژوهی به شکل ناظر بیرونی، انتشار پژوهشهای صورت گرفته به شکل مقاله، گزارش یا کتاب و ایجاد منزلگاههای اینترنتی درسپژوهی، میتواند محیطی برای گسترش این دانش فراهم آورد. البته باید در اجرای این گامها، نهایت دقت را به عمل آورد تا بدفهمیها موجب انحراف مشارکتکنندگان نشود.
با ذکر منبع بلا مانع است